Με αφορμή την απώλεια δύο εφήβων κοριτσιών, οι ειδικοί ψυχικής υγείας Νικολέττα Κώνστα και Ξένια Βαρβαρέσου καταθέτουν ένα κείμενο ουσίας για την εφηβεία, τον ψυχικό πόνο και τη σημασία της έγκαιρης στήριξης. Το άρθρο φωτίζει την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η ψυχική υγεία των εφήβων με ευαισθησία, σοβαρότητα και πραγματική διάθεση ακρόασης, μακριά από απλουστεύσεις και εύκολες ερμηνείες.

Άρθρο:
“There is a crack in everything. That’s how the light gets in.”
Leonard Cohen, Anthem
(από το άλμπουμ The Future, 1992)

Η απώλεια στην εφηβική ηλικία αποτελεί ένα γεγονός που συγκλονίζει όχι μόνο επειδή αφορά νέες ζωές, αλλά και επειδή μας φέρνει αντιμέτωπους με κάτι από το αδύνατο της ανθρώπινης οδύνης να ειπωθεί και να αναπαρασταθεί. Με αφορμή το τραγικό γεγονός δύο εφήβων κοριτσιών, αναδεικνύεται ξανά η ανάγκη να προσεγγίσουμε την ψυχική υγεία των εφήβων όχι μόνο μέσα από διαγνωστικές κατηγορίες και στατιστικά δεδομένα, αλλά και μέσα από την αναγνώριση της μοναδικότητας του υποκειμενικού τους βιώματος.

Η εφηβεία αποτελεί μια κρίσιμη στιγμή ψυχικής αναδιοργάνωσης. Σηματοδοτεί μια βαθιά αναδιάταξη του ψυχικού και σωματικού βιώματος: το σώμα αλλάζει, οι παιδικές βεβαιότητες κλονίζονται και το άτομο καλείται να αρθρώσει εκ νέου τη θέση του απέναντι στην επιθυμία του Άλλου, στη σεξουαλικότητα, στους δεσμούς και στην προοπτική του μέλλοντος. Πρόκειται για μια περίοδο κατά την οποία συχνά αναδύονται με ιδιαίτερη ένταση αισθήματα κενού, μοναξιάς, ανεπάρκειας ή αδυναμίας εγγραφής σε έναν κόσμο που μοιάζει να απαιτεί διαρκώς εικόνες επιτυχίας, πληρότητας και απόλαυσης.

Ο Γάλλος ψυχαναλυτής Jacques Lacan συνέδεσε την αυτοκτονική πράξη με στιγμές ακραίας ρήξης του υποκειμένου με τον συμβολικό δεσμό και με την αδυναμία να βρεθεί ένας τόπος όπου η αγωνία του να μπορεί να αρθρωθεί. Από αυτή την οπτική, η αυτοκτονικότητα δεν μπορεί να κατανοηθεί ως αποτέλεσμα μιας μόνο αιτίας ούτε να ερμηνευθεί με απλουστευτικούς όρους. Κάθε άνθρωπος σχετίζεται με την οδύνη του με έναν μοναδικό τρόπο.

Στη σύγχρονη εποχή, οι έφηβοι βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με έναν κατακερματισμό των δεσμών, με αυξημένα αισθήματα απομόνωσης και με μια συνεχή έκθεση στο βλέμμα του άλλου, ιδιαίτερα μέσα από τα ψηφιακά μέσα και τα κοινωνικά δίκτυα. Το βλέμμα αυτό μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, μπορεί όμως και να βιωθεί ως αμείλικτο ή βαθιά επικριτικό, εντείνοντας αισθήματα αποκλεισμού και ψυχικής ευαλωτότητας. Όταν ο έφηβος δυσκολεύεται να βρει λέξεις για αυτό που βιώνει ή έναν άλλο πρόθυμο να ακούσει χωρίς βιασύνη και χωρίς κρίση, ο ψυχικός πόνος κινδυνεύει να βιωθεί ως αδιέξοδος.

Απέναντι σε τέτοια γεγονότα, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στον δημόσιο λόγο. Η δραματοποίηση, η αναζήτηση εύκολων εξηγήσεων ή η αναπαραγωγή λεπτομερειών δεν βοηθούν στην κατανόηση του φαινομένου ούτε στη στήριξη των νέων ανθρώπων που βιώνουν ψυχική δυσφορία. Αντίθετα, είναι αναγκαίο να ενισχυθούν οι χώροι λόγου και ακρόασης μέσα στις οικογένειες, στις σχολικές κοινότητες και στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ώστε τα παιδιά και οι έφηβοι να μπορούν να εκφράσουν την αγωνία και την απόγνωσή τους πριν αυτές μετατραπούν σε πράξη.

Η προστασία της ψυχικής υγείας των νέων ανθρώπων αποτελεί συλλογική ευθύνη. Η απώλεια νέων παιδιών αφήνει βαθύ τραύμα στις οικογένειες, στους συνομηλίκους τους και στην κοινότητα συνολικά. Εκφράζονται ειλικρινή συλλυπητήρια και αλληλεγγύη σε όλους όσοι πενθούν αυτή την οδυνηρή απώλεια, με την υπενθύμιση ότι είναι κρίσιμο να υπάρχουν χώροι όπου η αγωνία και ο ψυχικός πόνος να μπορούν να βρουν λόγο και ακρόαση.

Βαρβαρέσου Ξένια
Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια
Επιστημονικά Υπεύθυνη ΚΜΨΥ Παιδιών & Εφήβων Βορείου Αιγαίου